Dat er slechts twee zekerheden in het leven zijn, de dood en belastingen, wist Benjamin Franklin al in 1789. Meer dan 235 jaar later is er niet veel veranderd. We vullen elk jaar netjes onze belastingaangifte in, maar vaak met tegenzin. Nochtans krijgen we er als samenleving heel wat voor terug: zonder belastingen geen wegen, onderwijs of gezondheidszorg. Waarom voelt het dan toch alsof belastingen betalen minder voldoening geeft dan een nieuwe broek of smartphone kopen? Dit zijn vijf redenen waarom we niet graag belastingen betalen.
1. What’s in it for me?
Wanneer je een broodje koopt is het heel duidelijk wat je in ruil voor je geld krijgt: een half stokbrood, wat préparé en een gevulde maag. Belastingen betalen heeft echter veel uitkomsten, waardoor je geld betaalt voor iets waar je zelf geen direct voordeel van hebt. “Ik heb geen fiets, waarom betaal ik voor de aanleg van fietspaden?”, “Waarom betaal ik voor scholen als ik geen kinderen heb?”, of “Ik ben nooit ziek, waarom geef ik geld uit aan de sociale zekerheid?”
Hierdoor kan je het gevoel krijgen dat je veel betaalt om weinig terug te krijgen. De verhouding tussen wat we uitgeven en wat we ervoor terugkrijgen heet de exchange equity en veel mensen ervaren die balans als negatief als het op taksen aankomt.
2. Geld uitgeven doet meer pijn
Het gevoel een negatieve exchange equity te krijgen uit de belastingen is best begrijpelijk voor mensen die in de private sector werken. Hoe zit het echter bij ambtenaren? Aangezien hun loon wordt betaald met belastinggeld, hebben zij een duidelijke positieve exchange equity. Toch betaalt ook die groep hun belastingen met lange tanden, hoe zit dat precies?
Dat komt omdat de meeste mensen “verliesaversie” hebben. Zoals de naam het aangeeft ervaren we het verlies van geld sterker dan het plezier van een even grote winst. Psychologisch onderzoek heeft aangetoond dat dit verschil factor twee is. Concreet betekent dat dat de pijn die 50 EUR verliezen een grotere impact heeft dan de vreugde om 50 EUR te krijgen; we zouden al 100 EUR moeten winnen om een gelijkaardig gevoel van plezier te krijgen.
Verliesaversie is een natuurlijk mechanisme, het is iets wat in ons zit en je dus niet zomaar kunt aanpassen. Om het toch allemaal wat te rationaliseren, kan je proberen om belastingen te zien als transactie en niet als verliespost, want we krijgen er ook echt heel wat zaken voor terug.
3. Negatieve berichtgeving in de media
En daar kan de media ook een handje bij helpen. Positieve verhalen zijn namelijk vaak niet nieuwswaardig en mensen worden meer aangetrokken door negatieve artikels. Een bericht over verspilling of inefficiënt gebruik van belastinggeld blijft hangen. Daartegenover staan minder zichtbare, maar wel talrijke succesverhalen: infrastructuur die werkt, onderwijs dat functioneert, gezondheidszorg die toegankelijk blijft.
Om daar iets aan te doen, kan de overheid zelf wat duidelijker de voordelen van belastingen in beeld brengen. Elektriciteit, zuiver water, riolering, scholen, wegen, brandweer, ziekenhuizen, politie, zijn allemaal voordelen waar zo goed als iedereen profijt mee doet. In bijvoorbeeld de Verenigde Staten is de belastingdruk veel lager, maar daar kan een verkeersongeval een persoonlijk faillissement betekenen.
4. Het Belgisch belastingsysteem is (te) ingewikkeld
Belastingen zijn niet alleen talrijk, maar ook complex. Denk aan personenbelasting, vennootschapsbelasting, btw, erfbelasting… elk met eigen regels en uitzonderingen.
Voor de personenbelasting alleen al bestaan er honderden codes. Dat maakt het voor veel mensen moeilijk om te begrijpen: hoeveel ze precies betalen, waarvoor ze betalen en welke voordelen ze kunnen benutten.
Die complexiteit creëert afstand en wantrouwen. Daarnaast leidt ze soms tot inefficiënt gedrag, zoals kosten maken enkel om minder belastingen te betalen, zonder dat dat financieel echt voordelig is.
Ook belastingontwijking speelt een rol in de perceptie van eerlijkheid. Wanneer mensen het gevoel hebben dat anderen de regels omzeilen, vermindert hun bereidheid om zelf bij te dragen.
5. Het gras is groener aan de overkant
Vaak vinden mensen dat ze zelf te veel belastingen betalen. “Ik betaal te veel belastingen en mijn buurman te weinig”, horen we regelmatig.
De middenklasse vindt dat de rijken te weinig betalen en procentueel klopt dat inderdaad, maar in absolute cijfers betalen de hoge inkomens nog steeds meer. Anderzijds heeft de middenklasse ook het gevoel dat de armen niet bijdragen of willen bijdragen, terwijl armen het gevoel hebben dat ze niet genoeg ondersteund worden vanuit de overheid.
Of die percepties volledig kloppen, is minder relevant dan het feit dat ze bestaan. Het resultaat is een breed gevoel van ongelijkheid, waardoor belastingen sneller als onrechtvaardig worden ervaren.
Tot slot: inzicht helpt, maar verandert het gevoel niet volledig
Belastingen zullen waarschijnlijk nooit populair worden. Dat hoeft ook niet. Ze blijven per definitie een verplichte bijdrage.
Toch kan inzicht helpen. Wie begrijpt waarom belastingen psychologisch en maatschappelijk weerstand oproepen, kan ze anders bekijken: minder als een persoonlijk verlies, en meer als een bijdrage aan een systeem waarvan we allemaal afhankelijk zijn.
Transparantie, eenvoud en vertrouwen spelen daarbij een cruciale rol, zowel voor overheden als voor financiële instellingen en burgers zelf.
Wist je dat je ook op de rente van een spaarrekening soms belastingen betaalt? Lees het blogbericht om te zien hoeveel.
